Zoeken door alles
Zoeken door alles

Ontdekking van het Protokolboek in Edam

door Fred Schoonheim

Een bijzonder archiefstuk in de depots van het Waterlands Archief is het Protokol (of gedenkboek) van de Nederlands-Israëlitische bij-synagoge te Edam, 1779-1839 (Archiefnummer 0586 -  inventarisnummer 1). Het Waterlands Archief bereidt momenteel een transcriptieproject voor, waardoor de Hebreeuwse teksten beter toegankelijk moeten worden. Hierover binnenkort meer.

Bijzonder is ook het verhaal van de ontdekking van het Protokol. Op een plek waar het niet werd verwacht, namelijk 'verstopt' in het oude archief van de stad Edam, en op een plek die eigenlijk totaal niet geschikt was om kwetsbare archiefstukken te bewaren, namelijk de Speeltoren van Edam.

Fred Schoonheim

De ontdekker, Fred Schoonheim, oud adjunct-archivaris van Streekarchief Waterland (nu Waterlands Archief geheten) vertelt er over: 

"In de jaren 1970, na mijn studie archivistiek en militaire dienst, vertrok ik (zoals vele jongeren in die tijd) voor enige tijd naar Israël om in een Kibbuts te werken en het land te verkennen. In de bus van Tel Aviv naar Tiberias raakte ik in gesprek met een joodse man. Hij nodigde mij uit om een lang weekend bij zijn gezin te verblijven en nader kennis te maken met de joodse tradities. Zo gezegd zo gedaan... Gedurende de periode in Israël raakte ik steeds meer geïnteresseerd in de joodse cultuur en geschiedenis. Na terugkomst in Nederland kreeg ik mijn eerste echte baan bij het Gemeentearchief (nu Stadsarchief) Amsterdam.

Het Stadsarchief Amsterdam is natuurlijk één van de belangrijkste centra als het gaat om het bewaren en ter beschikking stellen van archieven van joodse instellingen. Op 1-2 september 1981 was er een internationaal joods congres in Amsterdam. Het stadsarchief was ook bij de organisatie betrokken en ik maakte daar ook deel van uit. Voor mij was één van de hoogtepunten een afsluitende bijeenkomst  in de Burgerzaal van het Paleis op de Dam in aanwezigheid van Koningin Beatrix en Prins Claus. Ik heb hen daarbij ook een hand mogen geven.

De speeltoren van Edam

In 1980 maakte ik de overstap van het Stadsarchief naar het net opgerichte Streekarchief Waterland. Daar ging ik als adjunct-archivaris aan de slag. De gemeente Edam-Volendam had zich ook aangesloten bij het streekarchief en ik deed een inspectieronde langs de archiefdepots. Zo kwam ik in de Speeltoren, waar het historisch archief van de gemeente vanaf de Middeleeuwen tot circa 1900 was opgeslagen. Je kon in die tijd van buitenaf het archief op de verdiepingen zien liggen in de stellingen, iets wat nu natuurlijk met alle nieuwe voorschriften ondenkbaar zou zijn!

Het protokol vóór restauratie

Ik kan mij nog goed herinneren dat mijn aandacht direct werd getrokken door een archiefstuk dat los op een plank achteraan het stadsarchief lag en van een apart formaat was: groter en langwerpiger. Ik sloeg het boek met perkamenten omslag open en zag direct dat dit heel bijzonder was. Er zat ook een briefje bij met de mededeling dat het in 1967 bij het onthullen van het monument bij de Joodse begraafplaats aan het Oorgat door Opperrabbijn Berlinger aan de gemeente Edam-Volendam was overhandigd. Omdat het boek in zeer slechte staat was heb ik het naar het depot van het Streekarchief in Purmerend overgebracht en een restauratieplan gemaakt. Enkele jaren daarna is het dan ook vakkundig gerestaureerd.

Na de ontdekking heb ik verder onderzoek gedaan naar het ontstaan en de geschiedenis van de Nederlands Israëlitische Gemeente van Edam, zoals deze officieel heette. Een en ander resulteerde in 1989 in een tentoonstelling in het Edams Museum waarbij tevens een catalogus van voorwerpen en een archiefinventaris met een historisch overzicht werd gepubliceerd (F. Schoonheim, De Joodse Gemeente van Edam 1779-1886: Inventaris van het archief en catalogus van voorwerpen. Uitgave: Vereniging Oud Edam 1989).

In deze publicatie sprak ik de hoop uit dat daarmee een aanzet was gegeven tot toekomstig nader onderzoek. Ik ben blij te vernemen dat het Waterlands Archief in samenwerking met onder andere de Stichting Joods Verleden Edam na 30 jaar (!) deze handschoen heeft opgepakt en wens alle betrokkenen hiermee veel succes! Uiteraard ben ik zeer benieuwd naar het resultaat!

Fred Schoonheim, Utrecht
Mei 2019"